tartışmalcu- yapılır ve bu tarfışmalar taziye yerine geçerdi. Bu türlü sürekli fıkhI münazara-lann sonunda çeşitli deliller ve bu delillerden de ilim doğmuş, müs-lûmanlar aracında her hangi bir düşmanlık yaratılmamıştır.ülkelerine bir gözatarsak görürüz ki. Hanefî mezhebi Şam'da hem halkın hem de hükümetin mezhebi olmuştur. Mısu-’a doğru gelirsek. MAlikl ve ŞAfiî mezhebinin Mısır halkı Ikzerinde hAkimiyyet kurma mücadelesi ettiğini görürüz. Çünkü Mı-sr’da bir yandan İmam MAlik'in birçok talebeleri bulunuyordu; öte randan da İmam ŞAfiî hayatmın son kısmını Mısır’da geçirerek öl-nüş ve oraya defnedilmişti. Dolayısıyla. Mısır’da her iki mezhebe nensup seçkin ilim adamları bulunuyordu.
gelmiş, fakat halk üzerinde bir otorite sağlayamamıştır. Mısır’ı Fatımî Devleti işgal edince, Hanefî mezhebinin buradaki resmi otoritesini kaldırmış ve yerine Şiİ-îmamI mezhebini hâkim kılmıştır. Fa-tımllerin yerine geçen Eyyûbîler. Şafiî mezhebini desteklemişler, yalnız Nuruddin eş-Şehid (öl. 569 H.) (*), Hanefî mezhebini halk arasında yaymaya çalışmış ve bu mezheb için medreseler yaptırmıştır. Kölemenler devrinde Mısır’da her dört mezhebe göre kazâi hükümler verilmiştir.
Kavalalı Mehmet Ali Paşa (öl 1849 M.) Mısır’a hâkim olunca tek başına Hanefî mezhebini resmî mezheb olarak ilân etmiştir
Hanefi Mezhebi Mısır’dan Batıya (Mağribe) geçememiştir An cak Esed b. el-Furat b. Sinan (öl. 213 H.) (**) devrinde Mağrib’e ge-;en Hanefi mezhebinin ömrü, orada çok kısa olmuştur. Çünkü Ağ-lebîler Devletinin otoritesi çok güçlü idi ve bu hanedan mensuplan Mâliki mezhebini tutuyorlardı. İşte bu yüzden Mağrıb ve Endülüs’de îek başına Mâliki mezhebi yayılma imkânını bulmuştur!
( * ) Bu sultan, Musul Atabeyi tmamUddin’in, Suriye ve civarında iteni? bir hükümdarlık kuran oğlu ve el-Melik el-Adil unvanıyla anılan Nuruddin Mahmud’dur. Bilhassa bu, Hanefi mezhebini hâkim olduğu yerlerde yaymış ve bir çok medrese, hastane ve danıl-hadis inşâ etmiştir. Salâhad-din Eyyûbî ve amcası Şirkûh onun kumandanları olup, bunları, Mısır’a o göndermiştir. Çeviren.
( ** ) Bu zat, 142 H. yılmda Kayravan’da doğmuş, önce İmam Mâlik’ten, sonra da Bağdad’a gelip Ebu Hanife’nin talebelerinden ders okumuştur. 181 H. yılında Kayravan’a dönen ve bir müddet sonra meşhur bir fakih olarak dikkati çeken Esed b. el-Furat, Kayravan Kadıbğma tâyin edilmiş ve Hanefî mezhebini Tunus ve Cezayir’de ya3mıaya çahşmıştır. 213 H. yılm-da Sicilya’ya karşı se\'k ve idare ettiği askeri herakâtı sırasmda vebâya yakaianarak ölmüştür. Çeviren.
OsmanlIlar zamamnda, İmparatorluğa dahil olan bütün ülkelerin resmî mezhebi, Hanefi mezhebi olup kazai hüküm ve fetvalar tamamen bu mezhebe göre verilmiştir. Irak, Horasan, Sicistan, Türkistan, Mâveriün-nehr, Kafkasya. Azerbaycan, Kınm, Kazan, Çin, Afganistan, Hindistan. Pakistan, Suriye, Yemen, Habeşistan, Anadolu, Balkanlar ve TÜrkler vâsıtasıyla fethedilip İslâmlaştırılan ülkelerdeki müslümanlarm ekserisi Hanefi Mezhebine bağhdır. Bazı ülkelerde Hanefî mezhebi için «Türklerin Mezhebi» denmek bir gelenek olmuştur.
Dünyadaki bütün müslümanlann yaklaşık olarak Üçte ikisi Hanefi mez-hebindedir. Çeviren.
rin haber ve fetv&lannı rivayete vermiştir. İmam Mâlik’in dedesi bûylık tâbi İlerdendi. Ondan, oğlu, yani İmam Mâlik’in babası Enes ve Ebu Süheyl diye anılan Nâfi’ birçok rivayetler yapmıştır. Burada adı geçen Ebu Süheyl, rivayete en çok önem veren biri olup İbni Şıhab ez-Zühri’nın hocaları arasındadır Gerçi İbni Şihab yaşça ondan p>ek farklı delildi. İbni Hacer’in «Fethu l-Bâri»sinde aynen şöyle denilmektedir: -Ebu Süheyl Nafi’ b Ebi Enes b Mâlik b Ebi Âmir. İsmail b. CaTer’in hocasıdır. O. Zuhrl’nın de hocaları arasmda olup Zühri’nin talebeleri de ona yetişmiştir Yani Ebu Süheyl Zuhri’den sonra vevat etmiştir. *
O halde im amamız, ilim ve hadis rivayetiyle meşgul olan bir âilede doğ^up büyümüştür. Gerçi babası, rivayet bakımından dedesi Mâlik ile amcası Ebu Süheyl'm seviyesinde değildi. Buna göre onun gençliğinde ılım ve rivayete yönelişi, başka bir sanata meyletmeyı-şı. hattâ kendisini tamamen ilme verişi normal birşeydir İmam Mâ iik’in «Nadr» isminde bir kardeşi vardı ki o da hadis tahsil etmiş, tâbiln’in bilginlerinden ayrılmamış, onlardan ilim öğrenmiştir İmam Mâlik, rivayete yöneldiği zaman kardeşinin şöhretine binaen Ahu’n-Nadr (Nadr'ın kardeşi) diye biliniyordu. Daha sonra kendi şöhreti kardaşini bastırdı ve tersine Nadr, Ahû-Mâlık (Mâlik’in kardeşi) diye anılmaya başladı.
Onu. hem aile muhiti, hem de umumi çevresi ilme ve ilim tahsiline yöneltiyordu. Çünkü yaşadığı muhit, Hz. Peygamber in hicret ettiği, şeriatın vatanı, nurun kaynağı, ilk İslâmî hükümlerin vtız’edil dıği, Hz. Ebu Bekr, Ömer ve Osman devirlerinde Islâm’m merkezi olan Peygamber Şehri Medine idi. Hz. Ömer devri, Kur’an ve Pey-gamber’in Sünnetinden istinbat edilen İslâmî hükümler üzerinde ittifak hâsıl olan bir devirdir ki. bu hükümler, aynı zamanda Islâmi-ın gölgesinde gelişen medeniyetler için çok yararlı olmuştur. Medine, Emevîler devrinde de şeriatın merkezi ve âlimlerin mer-ni olmaya devam etmiştir. Abdullah b. Ömer, Abdullah b. Zübeyr le Abdulmelik b. Mervan’m istişare ettiği bir sahâbi idi. Abdullah > Ömer bunlara: «Eğer meşveret yapmayı istiyorsanız hicret ve ünnetm yurdundan ayrılmayınız», diye yazmıştır. Ömer b. Abdil-Lziz. diğer ülkelerdeki mûslümanlara sünnetleri öğretmek için. Me-Ünelilere de yanlarında bulunan ve geçmişlerden kendilerine inti-aJ eden şeyleri sorup öğrenmek için yazılar yazmıştır.
İşte İmam Mâlik’in gençlığmde Medine bu durumda idi. Yâni icret yurdunun imamı, bu Peygamber Şehrinin ve kendisini ilme erkeden âile muhitinin gölgesinde yetişmiştir
dur. O, Haşimllerin &z&tlısı idi. Muhaddis ve kıraat ehli tAbillerden-dir. Ebu Hureyre, Ebu Said el Hudrl. Muaviye b. Ebl Sûfyan gibi sa-hâbîlerden rivayet etmiştir. Kendisinden de ez-ZührI ve Ebu’z-Zinad gibi birçoklan rivayet etmiştir. îbni Hürmüz, 117 H. yılmda vefat etmiştir.
ÎLİM TAHSİLİNDEKİ GAYRETİ
İmcum Mâlik, ilim tahsili için her türlü gayreti göstermiştir. Çağındaki bütün bilginlerden faydalanmış ve ilim uğrunda hiçbir şeyini esirgememiştir. Bu uğurda her türlü meşakkate katlanmış ve I bütün vannı yoğunu harcamıştır. Hattâ tahsil uğruna evini dahi sat-j mıştır. O, hocalannın hiddetine katlanır, şiddetli sıcak ve soğuklarda onlann yanına gidip ilim öğrenirdi. Kendisi şöyle der. «Ben, öğ-I le vakitlerinde Nâfi’a gelirdim. Güneşten korunmak için hiçbir ağaç : bulamazdım. Dışarı çıkacağı zamanı gözetlerdim. Dışarı çıkınca onu bir an için terkeder ve görmemiş gibi davranırdım. Sonra önüne geçer, kendisine selâm verir ve yine onu terkederdım. Nihayet o içeri girince ben de arkasmdauı girer ve kendisine; İbni Ömer şu mesele 1er hakkında nasıl düşünüyordu ?diye sorardım. O da, bu sorulanmı cevaplandırırdı. Fakat, daima hiddetli idi.»^
Adı geçen Nafi’, Abdullah b. Ömer’in âzatlısı olup onun ilmini, Peygamber’den yapmış olduğu rivayetleri, sahâbîlerin amelini ve özellikle Emîru’l-Mü’minin Ömer el-Faruk’un tatbikatını nakletmiş-tir.
Yukarıdaki ifadeden, İmam Mâlikin güneşin sıcağına nasıl katlandığını, hocasmın hiddetinden nasıl korktuğunu, ondan Abdullah b. Ömer'in ilmini öğreninceye kadar nasıl sabır gösterdiğini anlıya-biliriz. Hocasma yük olmamak ve onu, sorularına cevap vermek hususunda bıktırmamak için nasıl titizlik gösterdiğini görmekteyiz. O, uzun zaman hocasım bekliyor, onunla karşılaşınca selâm veriyor, sonra susuyor ve daha sonra soruyordu.
İmam Mâlik, îbni Şihab ez-Zühri’den de ders aimak hususunda çok gayret gösterirdi. O, Saîd b. el-Müse3ryib gibi birçok tâbiîlerden de ilim tahsil etmiştir. Sald b. el-Müseyyib ile görüşmek için de, Nâ-fi* ile görüşmek için gösterdiği gayreti göstermiştir. Îbni Şihab ile görüşmek için de aynı şekilde davranırdı. îbni Şihab ile görüşmek için onun boş vahitlerini kollar ve sâkin bir atmosfer içerisinde ondan istifade ederdi.
îmam Mâlik'den şöyle rivayet edilmiştir: «Bir bayram günüydü Kendi kendime, bugün İbni Şıhab boş olur dedim ve câmiden çıkıp onun kapısında bekledim. O. c&riyesine : Bak kapıdaki kimdir? dedi Câriye kapıya baktı ve senin aşkar kölen Mâlik’dir, dedi. O da; Onu içeri al, dedi. Ben içeri girince; Sanırım ki daha evine gitmemişsin. dedi Evet gitmedim, dedim. Yemek yedin mi? diye sordu. Hayır, dedim Yemek ye. dedi Yemeğe ihtiyacım yok. dedim, öyle ise ne istiyorsun benden*^ dedi. Bana hadis anlatmanızı istiyorum, dedim. Yazı yazacak sahifelerini çıkar, dedi. Ben de çıkardım ve bana kırk tane hadis rivayet etti Biraz daha rivayet etmesini söyledim. Bu kadar yeter Bu hadisleri riavyet edersen sen de hâfızalardan sayılırsın. dedi » ’
imam Mâlik, görüldüğü gibi işe rivayet ilmiyle başlamıştır ki bu. Peygamber (S A.) in hadislerinin ilmidir. Daha sonra sahâbîle-nn fetvalarını öğrenmek ve tesbit etmekle uğraşmış ve fıkhî görüşlerini de bu temeller üzerine kurmuştur. Hz. Peygamber’in hadis i şeriflerine çocukluğundan beri saygı duyardı. Hattâ o, ayakta hadîs rivayet etmekten sakınırdı. «el-Medârik»te anlatıldığına göre kendisine; bize Amr. b. Dinar’dan anlat, diye sorulduğunda şöyle demiştir : «Onu hadis rivayet ederken gördüm. İnsanlar ayakta onun söylediklerini yazıyorlardı. Ben Peygamber (S.A.)’in hadîsini böyle ayakta yazmayı uygunsuz buldum.» O. bir gün hocası Ebu’z-Zinad’a hadis rivayet ederken raslasmış ve halkasına katılmamıştır. Daha sonra onunla karşılaşınca hocası; Bizim halkamıza niçin oturmadın? diye sormuş. Mâlik de şu cevabı vermiştir; «Yer dardı. Peygamber (S A ) ’in hadîsini ayakta dinlemek istemedim.
TAHSİL ETTİĞİ İLİMLER
İmam Mâlik, önce hadis ve sahâbilerin fetvâlannı öğrendi. Fakat, bununla yetinmeyip hadis ve rivayet ilminin yanında Islâmla ilgili bütün ilimleri tahsil etti.
Onun çağında akaid etrafında tartışmalar çoğalmıştı. Hâricile-rin kendilerine göre bir din ve akide anlayışları vardı. Keysanıyye, İmamiyye ve Zeydiyye gibi şiî fırkaların da kendilerine göre ayrı ay-n görüşleri vardı. Mu’tezililer de, akide ile ilgili nass’lan kendilerine has metodlarla açıklıyorlardı. Daha başka birçok fırkalar vardıTertib ul-Medârik, yazma, Dâr uTKütüb cl Mısriyye. varak : 121. (Müel-lif Kadı tyaz’m bu eserini umumiyetle «el-Medârik» diye zikretmektedir. Çeviren.
ki bunlann bir kısmı, kendilerine Islâm adını verdikleri halde. İs lâmiyetten büsbütün uzaklaşmışlardı.
Fikrî bir önderlik yapmak isteyen herkesin, bütün bu görüş ve anlayışları bilmesi ve tesbit etmesi gerekiyordu. İşte İmam Mâlik, bütün bunları İbni Hürmüz’den öğrenmişti. Nitekim bunu kendisi anlatır. Gerçi o, öğrendiği şeylerin tameunını talebelerine intikal et tirmemiştir. öyle anl'^şılıyor k. İmam Mâlik, ilmi iki kısma ayın yordu :a)Bütün insanlara anlatılan mevzûlarla ilgili olan bilgiler Bu kısma giren bilgiler, hiç kimseye zarar vermez, her insan aklı bunları öğrenip faydalanabilir. Bunlar, Peygamber (S A ) ’ın hadis leri, sahâbilerin fetvâlan ve bunlann halka açıklanması gibi hususlardır.
b)Herkese anlatılmayan ve seçkin kimselere mahsus olan bil giler ; Bu türlü bilgilerin bir kısım kimselere faydasından çok /a ran dokunmaktadır. Bunlar, çeşitli fırkaların görüşleri ve bu görüş İcr arasında sapık olanların reddedilmesiyle ilgili hususlardır Bu ihtilaflı meselelerle ilgili hususları herkes anlayamaz veya bir kıs mı yanlış anlar. Hattâ bunları reddetmek için uğraşırken bir kısım insanlar, bu sapık görüşlere kendilerini kaptırabilirler
İlmin üçüncü bir kısmı daha vardır ki, bu uzun bir tahsilden sonra açıklanabilir. O da, re’ye dayanan fıkıh olup çeşitli meseleler hakkında fetvâ verme melekesidir. İmam Mâlik, ancak vuku bul muş bir mesele üzerinde fetvâ verirdi. Vuku bulma ihtimali olsa dahi, vukû bulmamış olan meselelere cevap vermezdi.
imam Mâlik’in, biraz önce söylediğimiz gibi hadîs’e bağlı olarak tahsil ettiği ilim, sahâbilerin ve kendisinin yetişemediği tabii lerin fetvâlandır. Hz. Ömer’in fetvalarını, Abdullah b Ömer’in fet-vâlannı, Zeyd b. Sabit, Abdurrahman b. Avf, Osman b. Affan ve Peygarmber (A.S.)’den öğrendikleri şeyleri açıklayarak fetvalar ve ren diğer sahâbilerin fetvâlannı öğrenmiştir. Elbette bu sahâbîler, vahyin gelişine şahit olmuş. Peygamber (S.A.)'i gözleri ile görmüş ve O’nun hidâyet nûrundan bizzat faydalanmış kimselerdir. İmam Mâlik; Said b. el-Museyyib, el-Kasım b. Muhammeb, Süleyman b. Yesâr gibi sahâbilerin fıkhını yakından bilen, anlayan ve tetkik 3den büyük tâbiilerin fetvâlarma da çok önem vermiştir.
İmam Mâlik, hadis i şeriflerin yanında sahâbi ve tâbiilerin fık-unı öğrenmekle yetinmemiş, aynı zamanda re’ye dayanan fıkha da 'önelmiştir. Medine’de Yahya b. Said ve Rabiatu’r-Rey diye bilinen labia b. (Ebî) Abdirrahman gibi re’y taraftan fakihlerden ders oku-
muttur öyle anİA^ıüyor ki Medine'deki Flabla ve diker re’y taraftaj faklhlerden intikal eden re’y. Iraklı fakihienn re’srine benzememek tedır. Iraklı fakihlere ^öre re’y. kıyasa dayanmaktadır. Onlara gö re kıyas da. hakkında nass bulunmayan bir meselenin hükmünü aralarındaki ortak ve hükme esas teşkil eden illet sebebiyle, hakkm da nass bulunan bir meseleye mukayese ederek açıklamaktır. Rabla ve diker Medineli fakihlere göre re'yin esası, nass’larla çeşitli maslahatları bakdaştırmaya dayanmaktadır. Bu itibarla cl Med&rlk'de aynen şöyle denilmektedir. «İmam Mâlike. Siz, Rabîa'mn meclisinde kıyas yapar ve bu konuda birbirinizden daha çok fikir beyan eder miydiniz ?dıye sorulduğunda. O. Vallahi hayır, demiştir. *
Bundan anlaşılıyor ki İmam Mâlik, kıyas ve fer’l meselelerin yer aldığı re’y ile fazla uğraşmamıştır. Hatta O, olmamış meseleleri olmuş gibi ele alıp hükümlerini açıklamaktan ibaret olan «takdirî fıkıh»'dan hoşlanmazdı. Bu türlü fıkıh, Irak’da daha çok olup kıyastan. meselelerin hükmüne esas teşkil eden illetlerin araştırılmasından ve bu illetlerin bulunduğu meseleleri aynı hükme bağlamaktan ileri geliyordu.
İşte İmam Mâlik, ilim tahsiline koyulduğu zaman en çok Peygamber (S A )’in hadisleriyle ilgili olan rivayet ilmiyle meşgul olmuş ve bu ilmi güvenilir kaynaklardan tahsil etmiştir. O, Peygamber ve sahâbilerden rivayet edenleri (râvîleri) araştırır, bunlardan fakih olan güvenilir (sika) kimseleri tesbit ederdi. İmam Mâlik, râ-vileri tanımaJt. onların akli güçlerini ve fıkhî derecelerini kavramak hususunda güçlü bir firaset sahibi idi. Onun —Allah kendisinden razı olsun— şöyle dediği rivayet edilir: «Bu ilim, din ilmidir. Bunu aldığınız kimselere dikkat ediniz. —Peygamber’in mescidinin direklerini işaret ederek— şu sütunların yanmda «Peygamber (S A.) şöyle buyurdu...» diyenlerden yetmiş kişiye ulaştım. Bunların hiçbirinden bir şey almadım. Bunlardan, ancak kendisine Beytu’l Mal emanet edilebilecek kişi emin bir kimse olabilir. Fakat, onların hiçbirisi buna ehil değildi.»
hadis i şerifin, tmam Mâlik hakkında vârid olduğunu ileri sürerler Buradaki «Medineli bir âlim» sözü ile İmam Mâlık’in kasdedildiğini söylerler. Biz ise, bu hadis i şerifi daha geniş mânâda kabûl ediyor ve bununla Medine’deki ilmin üstünlüğünü, buradaki âlimlerin derinliğini ve çokluk bcJnmmdan imtiyazlı olduklarını açıklamak, İmam Mâlik’i de içine alan fikri bir çevreye sahip oluşu itibariyle Medine’nin şerefini göstermek istiyoruz Emeviler devri ile Abbasile-rin ilk devirlerinde Medine’nin ilim bakımından üstünlüğü tarihi bir gerçektir. Hulefâ-i Râşidin devrinde Medine, sahâbilerin, özellikle onlardan ilk İslâm’a girmiş olanların karargâhı idi. Çünkü Hz. Ömer ihlâslannın üstünlüğü, ilimlerinin derinliği sebebiyle onları Medi ne’de alıkoymuştur. Peygamber (S.A.)’in mübârek ilminin hâmili olan bu sâhâbilerın savaşlarda ölüp gitmelerine gönlü râzı olmayan Hz. Ömer, onları yanında alıkoymuş ve görüşlerinden faydalanmıştır... İşte bu yüzden onların ilmi, Hz. Osman ve Hz. Ali devrinde bâ zıları çeşitli İslâm ülkelerine dağılıncaya kadar Medine’de kalmıştır.
Emeviler devri gelince; âlimler, diğer şehirlerdeki fitnelerin çok luğu ve vahyin merkezi olması, Peygamber (S.A.)’in mübârek cis mini sinesinde bulundurması hasebiyle Medine’ye sığınmışlardır. Ayrıca sahâbilerden hayatta kalanlarla, bunlardan ölmüş olan bil ginlerin ilim ve rivayetleri burada idi. Tâbiilerin de çoğu Medine’de oturuyordu. Irak, Şam ve diğer memleketlerde bulunan tâbiiler, sayıca Medine’dekilerden çok daha az idiler. Emevîler devrinin sonu na doğru âlimler çeşitli fitnelerden ve tahtları sallantıya düşen hükümdarların baskılarmdam kaçıp Hicaz’a geliyorlardı. Daha önce de gördüğümüz gibi Irak fukahasının başı olan İmam Ebu Hanîfe, canını kurtarmak için Mekke’ye sığınmış ve altı yıl Beytullah’ın mücaviri olarak kalmıştır.
İmam Mâlik, zekî ve kavrayışlı bir genç olarak böyle bir muhitte yetişmiş, işaret ettiğimiz 3rüz kadar büyük bilginden ilim tahsil etmiştir. O, buradaki bütün düşünce metodlannı öğrenmiştir. Hattâ İmam Ca’fer-i Sâdık’ın meclislerini de kaçırmazdı. el-Medârik’de kendisinden aynen şöyle nakledilmektedir.-
«Ca’fer b. Muhammed’e gelirdim. O çok şakacı ve güleç yüzlü idi. Yanında Hz. Peygamber’in adı anılmca yüzü sararırdı. Ona uzun zaman devam ettim. Her görüşümde onu ancak üç şeyden biri ile meşgul bulurdum: Ya namaz kılar, ya oruç tutar veya Kur’ân okurdu. Abdestli olmadan Hz. Peygamber’den hadis rivayet etmezdi. Mânâsız sözleri hiç ağzına almazdı. O, Allah’dcın korkan zâhid ve âbid âlimlerden idi. Yanına geldiğim zaman yastığını alır, mutl
ka bana ikram ederdi.. İmam Mâlik, onun re difter hocalannm faziletlerini burada uzun uzun anlatır.
İmam Mâlik, Medine’deki bütün sahâblleıin livayei ve fetvâla-n ile Hz. Peygamber’in sözlerini toplamak için büyük bir gayret göstermiştir. O. uzun zaman İbni Hürmüz’den ayrılmadı^ halde Medine’nin öteki bilginlerinden de ilgisini kesmemiştir. Kendisi Medine’de ilim tahsil ettiği bilginlerin silsilesini şöyle anlatır:
«İbni Şihab ez-Zühri’nin şöyle dediğini işittim : Biz bu ilmi Rav-za-i Mutahhara’daki inscuılcu^lan aldık. Onlar: Sald b. el-MüseyyIb, Ebu Seleme, Urve. el-Kasım, Salim. Hârice, Süleyman ve Nafl’dir... Sonra onlardan İbni Hürmüz. Ebu'z-Zinad, Rabla. el-Ensârî ve bir İh m denizi olan İbni Şihab rivayet etmiştir. Bunların hepsi yukarıda adı geçenlerden okumuşlardır.»
Bu gösteriyor ki İmam Mâlik, İbni Hürmüz, Ebu’z-Zinad, Rabla. Yahya b. Saîd el-Ensârî ve İbni Şihab ez-Zührî’den tahsil görmüştür.
Daha önce de söylediğimiz gibi İmam Mâlik, Abdullah b. Ömer’in fetvâlarıyla onun, babası Hz. Ömer’den naklettiği şeyleri ve âzat-lısı Nâfi’in rivayetlerini biliyordu. O, bu yolla Hz. Ömer, Zeyd b. Sâbit, Abdullah b. Ömer ve benzeri sahâbîlerin fıkhma dayanmaktadır.
İmam Mâlik’in yukarıda adlarım andığı bilginler, sahâbe ve tâ-bıilerin fıkhını rivayete önem vermekle beraber, onlarm rivayet veya re’y’e dayanan fıkha karşı gösterdikleri ilgi değişiktir. Meselâ, Abdullah b. Ömer’in âzatlısı Nâfi’, Ebu’z-Zinad ve İbni Şihab ez-Zuhri’nin fıkhı daha çok rivayete, buna mukabil Rabîa ve Yahya b. Said gibi fakîhlerin fıkhı da daha çok re’y’e dayanmaktaydı. İbni Hürmüz’e gelince, onun hakkında İmam Mâlik’in rivayetleri arasm-da fazla bir şey bulamıyoruz. Lâkin İbni Hürmüz’ün, İmam Mâlik üzerinde kuvvetli bir etkisi olduğu muhakkaktır, öyle görünüyor ki O, İbni Hürmüz’den İslâm kültürü, akaid ve fırkalara dair konuleu*-da çok faydalanmıştır. Buna yukarıda da dokunmuştuk. Fakat İbni Hürmüz, kendisinden rivayet edilmesini istemezdi. Bu yüzden o. İmam Mâlik’i, rivayet senedinde kendisini anmaktan menetmiş, Hz. Peygamber’den bir şey rivayet edilirken yanılmış olmctsı korkusuyla kendi isminin şöhret bulmamasını istemiştir.
İmam Mâlik bu üstadlann hepsinden ders almış, fakat her öğrendiği şeyi olduğu gibi kabul etmeyip tetkik ve tenkit süzgecinden geçirerek, bAzısını kabûl etmiş, bâzısmı da reddetmiştir. İbni Hürmüz’ü çok takdir etti|ri halde, sözlerini tetkik süzgecinden geçirir ve kendisi ile münakaşa ederdi. Bu sebepten tbni Hürmüz, onunla ilmi mûbâhaselere girer ve bu mübâhaselerde ona arkadaşı Abdülaziz b. Ebi Seleme’yi de katardı. îbni Hürmüz’e; Biz sana bir şey soruyoruz cevap vermiyorsun. Mâlik ve Abdülâziz bir şey sorunca cevaplandırıyorsun, denildiğinde O şöyle demiştir.
«Vücuduma bir zaaf geldi, aklıma da böyle bir şeyin ârız olup olmculı^mdan emin değelim, siz bcuıa bir şey sordu^nuz zaman ce-vaplandırsam aynen kabûl edeceksiniz. Halbuki Mâlik ile Abdülaziz verdigrim cevabı inceleyip doğru ise kabûl. değilse terkediyor-lar.« •.
MEDİNE’DE RE’Y FIKHI
Irak re’y fıkhının, Hicaz da —bilhassa Medine— hadîs fıkhının merkezi olarak tanınmıştır. Bu görüş büyük bir revaç bulm^ış hat tâ İslâm fıkıh tarihinde herkesçe kabûl edilen bir dcreceve ulaşmıştır. Biz de. re’y taraftan fakîhlerin Irak’da sayı bakımından Hicaz’-dakilerden daha çok olduğunda şüphe etmiyoruz. Fakat, Irak fıkhının tamamen re*ye, Hicaz fıkhının da tamamen hadîs’e dayandığını söyleyemeyiz. Çünkü, hadîs Irak’ta, re’y de Medine’de kabûl edil-nekte idi. Çağının büyük tâbiîlerinden biri ve tbni Şihab ez-Zührî çibl bilginlerin hocası olan Said b. el-Müseyyib, fetvâ vermekten yekinmez ve «Cesaretli Said» lâkabı ile anılırdı. Fetvâ hususunda .-ûretle hareket eden bir kimse elbette fetvâsı için birçok hallerde re’y’e başvurmak zorundadır. Bâzı tâbiîler de rivayetleri çok ciddî lir şekilde inceliyor, herhangi bir hadîsi Allâh’ın Kitabı, Peygam-er’in Sünneti ve ittifakla kabûl edilen İslâmî esaslarla karşılaştır-ladan kabûl etmiyorlardı. Rabîa, Medînelilerin amelini, âhâd olan e meşhur olmayan hadîslere tercih ediyordu. Rabîa: «Bin kişinin ın kişiden yaptığı rivayet, tek kişinin tek kişiden yaptığı rivayet-n daha üstündür», derdi. İşte ilerde açıklayacağımız gibi, İmam âlik de bu metodu kabûl etmiştir.
Medine’de fıkhi çalışmalar çok ve bu arada istinbat büyük bir r işgal etmekte idi. öyleyse fıkıh çalışmalarının yapıldığı bir yer-elbette re’y ve tahric de bulunacaktır.
metodu. Medinelilenn re y metodundan aynlı^rordu. İraklılara göre re’y metodu kıyas idi. Çünkü onlar. Abdullah b Mos'ud, Ali b. Ebî Talib ve bunladdan nakillerde bulunan Alkame. İbrahim Nahal ve di^er t4billere uyuyorlardı.
İraklılarda hadis. Hicazlılara nisbetle miktar ve ustad bakımm-dan farklı idi. Her memlekette fikir önderliği yapan ve önderliğini yaptığı fikri rivayetle besleyen âlimler bulunuyordu Nihayet bu türlü fıkhı çalışmalarda yapılan önderlik etrafında ayn ayrı metod ve mezhebler teşekkül etmeye başladı
Bu konuda Veliyyullah Dehlevi şöyle söyler; «Her bilgin kendi memleketinin ve hocalarının mezhebini seçmiştir. Çünkü o. hocalarının mezhebini seçmiştir. Çünkü o, hocalarının sözlerinin doğruluğunu daha iyi biliyor, onların kabûl ettiği esaslara daha çok riayet ediyor ve gönlü onların üstünlüklerine daha çok meylediyordu. Meselâ; Hz. Ömer, Osman. îbni Ömer, îbni Abbas ve Zeyd b Sabit’-in mezhebi ile bunların talebelerinden Said b el-Museyyib —bu Hz. Ömer’in verdiği hükümlerle, Ebu Hureyre’nin rivayet ettiği hadîsleri en iyi bilen bir kimsedir—, Urve, Salim, Atâ b. Yesar, el-Kasım, ez-Zuhrî. Yahya b. Said ve Zeyd b. Eşlem gibi bilginler, Medînelile-rin nazarında uyulmaya ötekilerden daha lâyık idiler. Çünkü Peygamber (S A.) Medine’nin faziletlerini, bu şehrin fakihlerin merkezi ve her devirde âlimlerin toplanma yeri olacağını beyan etmiştir. Bunun içindir ki İmam Mâlik, onların yolundan gitmiştir, öte yandan Kûfelilere göre Abdullah b. Mes’ud ve talebelerinin mezhebi, Şureyh ve Şa’bi’nin hükümleri ile İbrahim’in fetvâları kabûl edilmeye daha lâyıktı.» *.
Re’y İraklılarda olduğu gibi, Medînelilerce de kabûl ediliyordu. Fakat, her iki memleket fakihleri arasında elbette bir ayrılık vardı. Bunun esasını her ekole bağlı olan tâbiiler arasmdaki ihtilâf teşkil ediyordu. Tabiatıyla rivayet ve re’y bakımmdan da bu iki memleket fakihleri arasında bir fark vardı. Şüphesiz rivayet, Medine’de daha çoktu. Çünkü orası, bir kere sahâbilerin en çok bulunduğu yerdi öte yandan birçok tâbiîlerin de merkezi idi. Ayrıca MedînelilerU İraklılar arasında şu bakımdan da ihtilâf mevcuttu; Büyük tâbiîlerir sözleri, İmam Mâlik ve kendinden önceki hocaları gibi Medine fa kihlerince büyük bir değer taşıyordu. Buna karşılık, büyük bile ol salar, tâbiîlerin görüşlerine Irak fakihleri doğrudan doğruya bağlan mıyorlardı. Meselâ, Ebu Hanîfe, şöyle diyordu: «tş İbrahim ve Ha san’a gelince onlar da insan, biz de insanız.»
Medinelilere gör® re y hadislerden çıkarılmakta, Hz. Ömer ve ondan sonrakilerin mcuslahata uyarak hareket etme metoduna dayanmaktadır. Bu türlü re’y, bir nevi hadis ve rivayetlere benzemek te olup mânâ bakımmdan bu hadis ve rivayBtlerin dışma çıkma-makt€ulır.
Bu incelemeden şu sonucu çıkarabiliriz: Bâzı fıkıh tarihi yazanların zannettiği gibi Medine’de re’y çok az değildir. Gerçi Irak taki re’y'e nisbetle az olup metodu da Iraklılannkine uymamaktadır
İmam Mâlik, Medine’de hem re’ye, hem de rivayete önem vermiştir. Çünkü o hem faklh, hem de muhaddis idi. Veliyullah Deh-levî bu konuda şöyle der «Mâlik, Peygamber (S A.l’in hadislerini tesbit bakımından Medînelilerin en yetkilisi, isnad bakımından onların en güvenilir olanı idi. Hz. Ömer’in hükümlerini. Abdullah b Ömer, Hz. Âişe ve bunlarm taleblerinin sözlerini, içlerinde en iyi bilen odur. İmam Mâlik ve emsali fakîhler sayesinde rivayet ve fet-vâ ilmi ayakta kaldı. Ona bir mesele geldiği zaman, bu meseleye ait hadisleri zikrederek fetvâ verir ve onu en güzel şekilde cevaplandırırdı.»
İMAM MÂLİKİN DERS VERMEYE BAŞLAYIŞI
İmam Mâlik, ders ve hadis rivayetine, Medine’nin ilmini tam olarak öğrenip kendi nefsine güven hâsıl olduktan sonra başlamıştır. öğrenimini bitirdikten sonra O, öğrendiklerini başkalarına öğretmek, Peygamber (S.A.l’in hadislerini güvenilir râvilerden aldığı gibi insanlara nakletmek, fetvâ vermek, tahriçte bulunmak ve fetvâ soranlara yol göstermek vazifesini hissetmiştir. Anlaşıldığına göre derse ve fetvâ vermeye başlamadan önce O, iyi ve erdemli kişilerle istişarede bulunmuştur. Bu konuda kendisi şöyle der: «Her i.s-teyen hadîs ve fetvâ vermek için mescidde oturamaz. İyi, erdemli (faziletli) ve mescidde itibarı olan kişilerle istişare etmesi gerekir. Eğer, onlar, kendisini buna ehil görürlerse oturup ders ve fetvâ verebilir. Ben, ilim sahiplerinden yetmiş kişi benim buna ehil olduğuma şahitlik etmedikçe, mescidde oturup ders ve fetvâ vermedim.»
Ehliyetine dâir yapüan bu sağlam şahâdetten sonradır ki İmam Mâlik, ders ve fetvâ vermeye başlamıştır. Fakat, bu sırada onun kaç yaşında olduğu tam olarak bilinmemektedir. Ancak, hayatıyla ilgili rivayetlerin heyeti mecmuasından bu sırada onun olgunluk çağına ulaştığı ve bu çağa gelmeden derse başlamadığı anlaşılmaktadır
RAvİler der ki: îmam Mâlik kendisinin ehliyetine dair 70 âlimin şahâdetine rağmen derse başlamamıştır. Ancak Rabia ile ihtilâfa düştükten sonra ders vermeye karar vermiştir. Bu ihtilâf. Leys b. Sa’d’in îmam Mâlik'e yazdı|ni riseüede anlatılmaktadır. Bu risalede aynen şöyle denilmektedir: «Bildi|^im. hazır bulundu^m. senin ve Medinelilerden Yathya b. Said, Ubeydullah b. Abdillah b. Ömer, Kesir b. Ferkcul ve bu Kesir’den daha yaşlı olan re’y sâhibi Medlnelile-rin erörüşlerini işittiğim hususlarda Rabia ile aranızda ihtilâf çıkmış-, hattâ o, seni meclisini terk etmek gibi hoşlanmadığın bir şeye mecbur etmişti. Ben, Rabla'yı kınadı|^ım bâzı şeyler hakkında sen ve Abdülaziz b. Abdilah ile müzakere etmiştim. Siz ikiniz, benim kabûl etmediğim şeyde bsuıa muvafakat ediyor ve benim hoşlajımadı^rını şeyden siz de hoşlanmıyordunuz. Bununla beraber Allâh’a hamd olsun, Rabia çok hayır, sağlam bir akıl, apaçık bir üstünlük, İslâmî güzel bir yaşayış, genel olarak bütün arkadaşlarına ve özellikle bize karşı sâdık bir muhabbete scüıiptir. Allah ona rahmet ve mağfiret etsin. Onu. amelinden daha güzeli ile mükâfaatlandırsm.»
Şayet Rabia’nın 130 H. yılmda öldüğü doğru ise, bu tarihte îmam Mâlik 43 yaşında idi. Buna göre îmam Mâlik’in Rabia ile ihtilâfa düştüğü zaman olgunluk çağına ulaşmış olduğu düşünülebilir ki. mâkul olanı da budur.
DERS VERME USÛLÜ
îmam Mâlik, ilk önce Peygamber (S.A.)'in mescidinde ders vermeye başlamış ve yukarıda da işaret ettiğimiz gibi, Ömer b. Hat-tab’m oturduğu yerde oturmayı tercih etmiştir. Aym zamanda Medine’de Abdullah b. Mes’ud’un oturduğu evde oturmayı tercih etmiştir. Çünkü, hem ders verdiği yerde, hem de ikamet ettiği evde sahâbllerin eserleri kendisini çevrelemekte idi. Nitekim O, düşünce ve re’yi bakımmdan da sahâbllerin yaşadığı atmosfer içerisinde yaşamakta idi.
îmam Mâlik. îmam Ebu Hanlfe gibi hayatı boyunca derslerine mescidde deveun etmemiş ve idrarmı tutamama (selis-i bevl = prostat) hastalığma yakalandığı zaman derslerine evinde devam etmiştir. Hastalığı şiddetlenince insanların yanma çıkamaz olmuş, fakat derslerini kesmemiştir. îbni Ferhun’ım «ed-Dibac el-Müzehheb»'inde şöyle denilmektedir:
«el-Vakldl der ki: Mâlik mescide gelir, beş veddt namazla cenaze namcudarmda hazır bulunurdu.
lerini ^rür, sonra mescide gelip otururdu. Bu sırada talebeleri etrafına toplanırdı. Daha sonra mescide gelip oturmayı terketmiştir. Sadece namazını kılar ve ders verdik yere dönerdi. Sonra cenazelerde hazır bulunmaktan da vazgeçmiştir. Cenaze sahiblerine gelir, onları teselli ederdi. Daha sonra O, bunların hepsini terketmiştir Câmiye ne beş vakit namaz için ne de Cum a için gelemez olmuştur Bu sırcula hiçbir kimseyi tâzıye için de gelemiyordu. İnsanlar, ölün ceye dek ona bakmışlardır. Bâzan kendisine durumu soruldu^ zaman şöyle derdi; Her insan özrünü söyleyemez.»
İmam Mâlik'in iki türlü ders meclisi vardı;
1— Hadis dersleri,
2— Vuku bulmuş mes’elelerle ilgili dersleri, yânı fetvâ işlen.
O, derslerine evinde devam ettiği zamanlarda da bu iki türlü
ders meclislerini yürütüyordu. Bir talebesi bu konuda şöyle anlatır «İmam Mâlik, derslerini evinde vermeye başladıktan sonra, insanlar evine ders için geldiğinde câriyesi çıkar ve onlara; Hoca, sizin hadis için mi, yoksa meseleler için mi geldiğinizi soruyor, derdi. Onlar. Mes’eleler için geldik derlerse, İmam Mâlik çıkar, onların fetvâ-lannı verirdi. Hadîs için geldik derlerse, oturunuz, der ve gusülha-nesine girip gusleder, güzel kokular sürünür, yeni elbiseleriyle tay-lasanını giyer ve sarığını sarardı. Kendisine bir de kürsü hazırlanır-dı. Bundan sonra o, güzel bir kıyafetle, hoş kokular sürünmüş olarak ve huşu içerisinde derse gelenlerin yanına çıkardı. Od ağacı yakılır ve hadîs-i şerif dersini bitirinceye kadar bu öd ağacı buhurlanır dİ.»
Kısaca İmam Mâlik, günlerinin bir kısmım hadîs-i şerife, bir kısmını da mes’ele ve fetvâlara ayırmıştır. Kendisine sorulan mes'ele-leri inceler ve cevaplarmı yazılı olarak verirdi. Hem Medine valisine. hem de başkalarma karşı aynı şekilde yazılı olarak cevap verirdi.
İmam Mâlik, ister heıdîs ister fetvâ ile ilgili olsun, derslerinde vakar ve ciddiyet sahibi olup lüzumsuz lâflardan tamamen uzak kalırdı. Bunları, ilim tahsil edenler için şart koşardı. O, şöyle der di: «İlim tahsil etmek isteyenlere vakarlı, ciddiyetli, haşyetli olmak ve geçmişlerin yolundan gitmek gerekir. îlim sahiplerinin bilhassa İlmî müzakereler sırasmda nefislerini mizahtan uzak tutmaları gerekir.» Yine O, şöyle derdi: «Gülmemek ve sadece tebessüm etmek, âlimin uyması gereken âdabdandır.susta çok sıkı bir şekilde kontrole tâbi tutmuştur. Hattâ onun elli senelik hoccdık hayatında, ders verirken bir defa bile güldürü bilinmemektedir.
Onun bu tutumu, yaradılışındaki katılıgm neticesi değildir. Sadece din ilminin edebine ba^lanışmdan ileri gelmiştir O, dini ilim meclislerinin dışında sade bir hayat yaşar, serbest ve mütevâzı davranırdı Bir talebesi onun hakkında şöyle der «İmam Mâlik, bizimle oturduğu zaman sanki bizden biri gibi davranırdı Konuşmalarımıza çok sade bir şekilde katılırdı O. bizden daha mütevâzı idi. Ha dis i şerif anlatmaya başlayınca onun sözleri bize heybet verirdi; sanki o bizi, bizde onu tanımıyorduk.»
Yıl içinde İmam Mâlik’in derslerine Medinelilerden isteyen herkes gelirdi Dersi ister evinde ister mescidde vermiş olsun. Fakat derslerini tamamen evinde vermeye başlayınca, hac mevsiminde dersini dinlemek isteyen hacıların hepsini evi almazdı. Bu bakım dan o. önce Medinelıleri kabul eder, bunlara hadis rivayetiyle fetvA verme işini bitirdikten sonra diğerlerinin içeri girmesine izin verirdi Kimi zaman da evinin önü çok kalabalıklaşınca, memleketlerine göre onları sıra ile içeri alırdı. el-Medarik’te şöyle denilmektedir:
«el Hasen b Rabî’ der kı İmam Mâlik’in kapısında idim, onun munâdisı, önce Hıcazhlar içeri girsinler, diye çağırdı ve yalnız Hi cazlılar içeri girdiler. Sonra Şamlılar girsin, diye çağırdı Daha son ra da İraklılar girsin, diye çağırdı. Bu yüzden, onun yanına en son giren ben oldum. Ebu Hanife’nin oğlu Hammad da aramızda idi *
İmam Mâlik, ancak vuku bulmuş mes’eleler hakkında fetvâ ve rirdı. Vukû bulmamış mes’eleye. vuku bulması mümkün bile olsa, İmam Ebu Henife’nin verdiği gibi fetvâ vermezdi. Birisi ona vukû bulmamış bir mes ele sordu. İmam Mâlik de ona: «Olanı sor, olmayanı bırak.» dedi. Talebesi İbnu’l-Kâsım derki: «İmam Mâlik, olmamış bir mes’eleye hemen hemen hiç cevap vermezdi. Talebeleri, öğrenmek istedikleri bir mes’eleyi, bir adamın ona gelip bunu olmuş bir mes’ele gibi sorması ve onu hocalarının cevaplandırması için hileye başvururlardı.»
İmam Mâlik, farazi mes’elelerden kaçınmak suretiyle, bilmeksizin ve bir kısım mes’eleleri farzederek, hadis-i şeriflere aykırı bir şey yapmaktan kendisini korumuştur. Ona göre fetvâ vermek, âlım için bir imtihandır. Bir âlim, fetvâ vermeye, ancak, insanları ameli hayatlarında irşad etmbk ve onların İslâmiyet dairesinden dışarı çıkmeunalarmı sağlamak için teşebbüs eder.
O, mes’eleler hakkında fetvâ verirken yanılmamak için çok ti tizlik gösterirdi. Bilmediği şeye cevap vermezdi
bilmediği bir mes’ele üzerinde, «Bilmiyorum = lâ edri* demek Adeti idi, bu söz onun hatAdan korunmak için sığındığı bir kale idi. Rivayet edildiğine göre bir şahıs ona bir şey sormuş ve kendisinin Mağrib (Kuzey Afrika)’den altı ayhk bir yoldem geldiğini söylemiştir. İmam MAlik bu şahsa: «Seni, benim bilmediğim bir mes’ele için buraya kadar kim gönderdi?» demiştir. O şahıs; «Bu mes’eleyi bilen kimdir?» dediğinde, İmam MAlik; «Allah kime bildirdiyse odur.» demiştir.
Yine Mağribli birisi ona bir mes’ele sormuş, o da: «Bilmiyorum, böyle bir mes’ele bizim memleketimizde vuku bulmamıştır. Hocalarımızdan hiçbirisinden de bu konuda bir şey işitmedik. Fakat, yarın bize tekrar uğra.» demiştir. Ertesi gün adam gelince İmam MAlik ona; «Sorduğun mes’eleyi bilemiyorum.» demiştir. O şahıs da; «Ey Abdullah’ın babası, beni sana gönderen kimse, yeryüzünde senden daha bilgin birinin bulunmadığını söyledi.» demiştir. Bunun üzerine İmam Mâlik çekinmeden: «Ben, iyi yapamıyorum.» diye cevap vermiştir.
Du Ilım, o hMk ve hakikat yolundan gidiy, klflnln önce «ahalyet ve karakterinden .sonra hocalarının İrşadı ve içinde ymşmdtkı ça/^ın kendisini besleyen fikir atmosferinden, daha sonra da şahsi gayret lerınden doğar İmam M&lik’ın bu Sıfatlarının bir kısmını işaret et tık Fakat kitabımızın hacmi ile İmamımızın şahsiyetine uygun bir şekilde biraz daha geniş bilgi vermemiz gerekiyor Burada durmak istediğimiz konu. İmam Mâlik’in şahsiyet ve karakteridir. Çünkü bunlar ağacın kökü durumunda olup, diğerleri bu kökten beslenen dallar mesabesindedir. Toprağın içerisinde kök olmazsa, elbette ağa cm dalları gelişip serpilme
Allah, İmam Mâlik e sağlam bir hâfıza, öğrendiklerini unutma mak için kuvvetli bir arzu vermiştir. O, İbni Şibab ez-Zühri'den 31 hadis i şerif dinlemiş, yazmadığı bu hadislerin hepsini sonra hocası na anlatmış ve bunlardan sadece bir tanesini unutmuştur. İmam Mâlik in çağında hâfıza ve ezber işine son derecede önem ve itimat gösteriliyordu. İlim, kitaplar vâsıtasiyle değil, bilginlerin ağzından öğreniliyordu. Peygamber (S.A.V )'in hadis i şerifleri de kitap ha İmde yazılmamıştı. Hadis-i şerifler ancak kalblerde ve bilhassa üs-tadlann hafızalarında bulunuyordu. Dolayısıyla hadİs-i şeıifleri öğ-ranîciler, ellerinde kitap halinde bulunduramıyorlardi; sadece onları ûstadların ağızlarından işiterek Öğreniyorlardı.
Şüphesiz kuvvetli hâfıza, her ilmi alanda yükselmenin esasını jgşkil eder. Çünkü hâfıza, âlimin aklını besler ve onun düşüncesine tMislı bir şekilde yardımcı olur. İşte İmam Mâlik, güçlü hâfızası sa Minde çağının İlk muhaddisi olmuştur İmam Şâfıi. onun hakkın-İO; «Hadis gelince İmam Mâlik, sanki ışık saçan büyük bir yıldız turdu», demiştir.replika samsung s5 sundu.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder